Czeszczyzna i polszczyzna tworzyły niegdyś wspólny, tzw. prasłowiański, język. Później, w różnych okresach, z różnym natężeniem wzajemnie oddziaływały na swój rozwój.
W X wieku Polacy przyjęli za pośrednictwem Czech chrześcijaństwo. Dziś wydarzenie to jawi się jako paradoks — potomkowie Mieszka I uważani są bowiem za najbardziej religijny, zaś spadkobiercy Bolesława I Okrutnego za najbardziej zateizowany naród Europy.
Choć trudno w to uwierzyć, to właśnie dzięki Czechom w naszym słowniku zadomowiły się wyrazy takie jak chrzest, kościół, ołtarz, apostoł, pacierz, a także kazanie i gromnica.
Wiek XIV i XV to czas rozkwitu państwa czeskiego, którego symbolem było między innymi powstanie praskiego Uniwersytetu Karola — pierwszej uczelni wyższej w Europie Środkowej.
Wtedy zza południowej granicy przeniknęło do polszczyzny sporo określeń prawno-administracyjnych, np. miasto, pokój, korona, starosta, a także kilka imion, między innymi Władysław i Wacław.
Opisywany okres to początek rozwoju polskiego piśmiennictwa, które pełnymi garściami czerpało z dorobku literatury sąsiadów znad Wełtawy.
Gdy tłumaczenie tekstów z łaciny sprawiało trudności, odwoływano się do przekładów opracowanych wcześniej na gruncie czeskim. Świadczą o tym liczne bohemizmy w Psałterzu Floriańskim, Psałterzu Puławskim i Biblii Królowej Zofii.
Czeszczyzna odegrała niemałą rolę w kształtowaniu się polskiej terminologii botanicznej. W średniowiecznych księgach poświęconych ziołolecznictwu często pojawiało się nazewnictwo zaczerpnięte ze słowników Bartłomieja z Chlumna, znanego jako mistrz Klaret.
W XV wieku do polszczyzny trafiło wiele czechizmów z zakresu wojskowości, np. porucznik, hetman, hasło i tabor. Sprzyjała temu zacieśniona współpraca militarna obu narodów.
Przywódca ruchu husyckiego, Jan Hus, był nie tylko reformatorem religijnym, ale także autorem zasad czeskiej, a pośrednio także polskiej, ortografii. To on wzbogacił pisownię o znaki diakrytyczne.
Język czeski obecny był również na polskim dworze. Wielu wybitnych Czechów gościło u Władysława Jagiełły i Jadwigi, a królewską bibliotekę wypełniały dzieła napisane w Czechach.
Za panowania Zygmunta Augusta znajomość czeszczyzny traktowano jako oznakę przynależności do wyższego stanu. Nie brakowało jednak pisarzy, takich jak Łukasz Górnicki, którzy piętnowali kult otaczający obcą mowę.
W XVI wieku w polszczyźnie utrwaliło się wiele przejętych wcześniej i używanych do dziś bohemizmów, np. hańba, obywatel, wesele i straż.
Pod koniec stulecia wpływy z południa zaczęły słabnąć. Z czasem sytuacja odwróciła się o 180 stopni: to język Polaków stał się dla Czechów wzorem do naśladowania, czego dowodzą liczne tłumaczenia dzieł Jana Kochanowskiego i Mikołaja Reja.
Przełomowym wydarzeniem w dziejach Czech był rok 1620 i przegrana bitwa z Habsburgami pod Białą Górą. Od tego momentu datuje się upadek czeskiego państwa, kultury i języka.
Koniec XVIII wieku i przemiany społeczno-polityczne sprzyjały powrotowi Czechów do własnej tradycji. Narodził się ruch budzicielski, który dążył do odrodzenia czeskiej tożsamości narodowej i wskrzeszenia języka.
Wzbogacanie czeskiej leksyki wspierała między innymi polszczyzna. Czesi, na przykład Antonín Puchmajer, tłumaczyli i przerabiali dzieła napisane przez Polaków oraz korzystali z polskich przekładów literatury światowej.
Wyrazy zapożyczone z północy pojawiały się w literaturze i nazewnictwie naukowym. Trafiły do słownika Josefa Jungmanna, przeniknęły do terminologii botanicznej, zoologicznej i chemicznej. Z 850 polonizmów zaadaptowanych przez Czechów w okresie odrodzenia narodowego do dziś zachowało się około 40% terminów naukowych i 15% terminów ogólnych.
Od połowy XIX wieku język czeski i polski rozwijają się odrębnie. Wśród nielicznych, relatywnie najnowszych bohemizmów w polszczyźnie na uwagę zasługuje wyraz robot, wymyślony przez Karela Čapka i użyty po raz pierwszy w 1920 roku w sztuce R.U.R..
Drugim ciekawym przykładem jest przymiotnik spolegliwy, wprowadzony do języka polskiego przez prof. Tadeusza Kotarbińskiego. Pierwotnie miał znaczenie: „ktoś, na kim można polegać”. Późniejsze użycia upowszechniły jednak inne, mylące znaczenie: „uległy”.
